مطبوعات در خارج ، خود اين امكان را فراهم مىساخت كه مردم در جريان اخبار تحولات و اقدامات اصلاح طلبانه يا مبارزه‌جويانهء كشورهاى ديگر قرار بگيرند . ترجمه و چاپ مقالهء سيد جمال در روزنامهء حبل المتين « 1 » و ترجمهء اعلاميهء رهبر سنوسىها « 2 » براى استقلال در برابر نيروهاى ايتاليا را در همين روزنامه مىتوان شاهدى بر اين مدعا آورد . در كنار اين عوامل بايد از افرادى نام برد كه با شخصيت برجسته‌شان بهترين مروّج افكار نوينى بودند كه به هر صورت از تجربهء كشورهاى ديگر ، تأثير پذيرفته بود . در اين ميان ، سيد جمال الدين اسدآبادى بارزترين چهرهء اين جمع است . او به هر جا كه قدم گذاشته ، براى مردم تكاپو و تحرك و براى استعمارگران آشوب و دردسر آفريده است . در بين مريدان و هواداران او طيف متنوعى از گروه‌هاى مختلف تجدد خواه ديده مىشوند . « 3 » اتحاديهء پان اسلامى او و عضويت برخى انديشمندان ايرانى همچون نجم‌آبادى ، « 4 » از روحانيان تجددگرا و به نام تهران و از مدافعان مشروطيت در اين اتحاديه ، نمونه‌اى از تأثير گذارى او است . « 5 » مشروطيت رويدادى بسيار مهم در تاريخ سياسى ايران است . اما آن چه موجب شده تا در اين تحقيق بدان بپردازيم ، تأثيرى است كه بر حوزهء انديشه دينداران داشته است . « 6 » در اين واقعه بود كه شيعه براى نخستين بار با نيازهاى عصر جديد رويارو مىشد . « 7 » پيامدهاى چنين مواجهه‌اى در اين حوزه را مىتوان به دو دسته تقسيم كرد :

--> ( 1 ) . همو ، ايران و جهان اسلام ، ص 129 . ( 2 ) . همان ، ص 180 . ( 3 ) . همان ، ص 135 ؛ مرتضى مطهرى ، بررسى اجمالى از نهضت‌هاى اسلامى در صد سالهء اخير ، ص 19 ؛ حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 82 و 113 . ( 4 ) . براى آشنايى با زندگى شيخ هادى نجم‌آبادى ، ر . ك : عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 91 - 96 . ( 5 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 289 - 291 . نمونهء ديگر آن محمد طباطبائى ، روحانى ديگرى از مدافعان مشروطيت است . براى اطلاع از ارتباط او با سيد جمال الدين . ر . ك : محمد جواد صاحبى ، انديشهء اصلاحى در نهضت‌هاى اسلامى ، ص 194 - 196 . ( 6 ) . حميد عنايت مشروطيت را نقطه عطفى در تاريخ تفكر دينى به شمار مىآورد . ر . ك : انديشهء سياسى در اسلام ، ص 285 . ( 7 ) . همان ، ص 281 .